In sommige sectoren gaat het werk dag en nacht door. Maar nachtwerk kan op korte én lange termijn schadelijk zijn voor de gezondheid. Hoe beperk je die risico's? In een reeks interviews delen deskundigen hun ervaringen en tips. Deze keer vertelt internist-intensivist Astrid Salet hoe het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch het nachtwerk gezonder en veiliger maakt. Met ruimte voor powernaps, werkroosters op maat en gezonde maaltijden.

Nachtwerk schaadt de gezondheid

“Vroeger was de gedachte vooral: we zijn als ziekenhuis een 24-uursbedrijf, dus we moeten ook 24 uur werken”, vertelt Astrid. Een rapport dat de Gezondheidsraad in 2017 uitbracht zette haar aan het denken. “Inmiddels weten we veel meer over wat nachtwerk met je lichaam doet. Op korte termijn kun je last krijgen van vermoeidheid, slaapproblemen en concentratieverlies. Op langere termijn vergroot nachtwerk onder meer de kans op hart- en vaatziekten en diabetes.”

Voor het Brabantse ziekenhuis was het duidelijk: het nachtwerk moest anders worden ingericht. “In 2018 gingen we op basis van wetenschappelijk onderzoek aan de slag om de gezondheidsrisico's te beperken”, vertelt Astrid. “Een van de eerste vragen die we onszelf stelden, was: welke werkzaamheden moeten écht 's nachts gebeuren? We weten immers dat vermoeidheid de kans op fouten vergroot. Daarom proberen we risicovolle taken, zoals het klaarzetten van medicijnen, zoveel mogelijk overdag uit te voeren.”

Ruimte voor powernaps tijdens en na het werk

Ook rust tijdens de nachtdienst krijgt meer aandacht. Het ziekenhuis heeft een kamer ingericht waar medewerkers een powernap van 20 minuten kunnen doen. Volgens Astrid helpt zo’n korte slaap om weer energie te krijgen en alert te blijven. “Het is belangrijk dat medewerkers zich vrij voelen om even te rusten. Vroeger was de houding vaak: even doorbijten, niet zeuren. Maar als iemand aangeeft dat het even niet meer gaat en behoefte heeft aan rust, dan moet dat kunnen.”

De mogelijkheid om te rusten is er niet alleen tijdens het werk, maar ook daarna. Voor medewerkers die na hun dienst te moe zijn om veilig naar huis te rijden, is een familiekamer beschikbaar om te overnachten. “Zij kunnen eerst even gaan slapen voordat ze achter het stuur stappen. En als je ver weg woont en de volgende ochtend weer vroeg moet beginnen, kun je er ook voor kiezen om na een avonddienst in het ziekenhuis te overnachten.”

Geen zware maaltijd midden in de nacht

Je spijsvertering volgt een biologische klok. “Als je kijkt naar het ritme van je lichaam, kun je 's nachts het beste helemaal niet eten”, legt Astrid uit. Omdat dat niet altijd haalbaar is, adviseert het ziekenhuis om de gebruikelijke maaltijdtijden aan te houden en 's nachts vooral suiker- en vetrijk eten te vermijden.

De eigen keuken bereidt gezonde maaltijden, zoals salades met zalm en gerechten met ei en groenten. Ook is er fruit beschikbaar en kunnen medewerkers na hun dienst ontbijten. Zo wordt gezond eten makkelijker.

Roosters die passen bij de medewerker

Bij het roosteren houdt het ziekenhuis rekening met de biologische klok en persoonlijke omstandigheden. “Waarom zou je iemand die 's ochtends om zes uur nauwelijks uit bed kan komen, toch op dat tijdstip laten beginnen? Laat diegene lekker uitslapen en wat later beginnen met werken”, zegt Astrid.

Daarnaast experimenteert het Bossche ziekenhuis met zogenoemde chronoroosters, in samenwerking met chronobiologen. Medewerkers werken bijvoorbeeld van 20.00 tot 04.00 uur en slapen daarna, of slapen eerst en werken daarna van 04.00 tot 12.00 uur. Zo kunnen ze een deel van de nacht tóch slapen.

Volgens Astrid werkt inmiddels ongeveer een derde van de verpleegkundigen op haar afdeling vrijwillig met zo'n rooster. “Die medewerkers vinden het fantastisch”, vertelt ze. Ze geven aan dat ze minder klachten ervaren en sneller herstellen. Of chronoroosters ook aantoonbare gezondheidsvoordelen hebben, moet verder onderzoek nog uitwijzen. “We hoeven niet allemaal volgens hetzelfde rooster te werken. Ons uitgangspunt blijft: hoe wil jij werken en wat heb jij daarvoor nodig?”

Gezond werken begint met luisteren

Of het nu gaat om roosters, rust of voeding: volgens Astrid begint gezonder nachtwerk met luisteren naar medewerkers. Grote investeringen zijn lang niet altijd nodig. “Het allerbelangrijkste is: informatie geven. Leg uit wat de risico's zijn, bespreek wat medewerkers zelf kunnen doen en vraag wat zij nodig hebben. Ook is het belangrijk dat leidinggevenden openstaan voor andere manieren van werken en op de persoon aangepaste werktijden.”

Astrid blijft ondertussen zoeken naar nieuwe manieren om nachtwerk gezonder en veiliger te maken. Maar ze benadrukt ook hoe waardevol het werk is. “Wij kunnen er midden in de nacht zijn voor patiënten die zorg nodig hebben. Daarmee kunnen we echt iets voor mensen betekenen.”

Tips om gezond en veilig 's nachts te werken

Wat kun je als werkgever of werkende doen om de risico’s van nachtwerk te beperken? Dit zijn praktische tips uit de aanpak van het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch:

Tips voor werkgevers

  • Maak powernaps mogelijk. Zorg voor een rustige plek waar medewerkers tijdens of na hun dienst kunnen slapen.
  • Verplaats risicovolle taken naar de dag. Bekijk daartoe welke werkzaamheden ook overdag kunnen plaatsvinden.
  • Maak gezond eten makkelijker. Bied lichte maaltijden aan en geef voorlichting over voeding tijdens nachtdiensten.
  • Bied ruimte voor maatwerk in werkroosters. Houd waar mogelijk rekening met de biologische klok, wensen en persoonlijke omstandigheden van medewerkers.
  • Luister naar medewerkers. Bespreek het onderwerp vermoeidheid en vraag wat zij nodig hebben om veilig en gezond te kunnen werken.

Tips voor werkenden

  • Neem vermoeidheid serieus. Geef aan wanneer je moe bent en maak gebruik van de mogelijkheden om tussendoor te rusten.
  • Ga uitgerust naar huis. Ben je na je nachtdienst te moe om veilig te rijden? Rust dan eerst uit.
  • Let op wat en wanneer je eet. Houd zoveel mogelijk de gebruikelijke maaltijdtijden aan en kies 's nachts voor lichte voeding.
  • Zorg dat je overdag goed kunt slapen. Maak je slaapkamer donker en beperk geluid en andere verstoringen.
  • Bespreek je roosterwensen. Geef bij je leidinggevende aan welke werktijden het beste passen bij je slaapritme, je voorkeuren en thuissituatie.