Kwarts
De risico's van een veelvoorkomend mineraal
Bijna iedereen in de bouw heeft te maken met stof. Bij bouwwerkzaamheden komt nu eenmaal stof vrij. Het inademen van stof is nooit prettig, en het inademen van kwartsstof is zelfs ronduit slecht voor je gezondheid.
Wat is kwarts?
Kwarts is een van de meest voorkomende mineralen ter wereld. Meer dan 12% van de aardkorst bestaat uit kwarts. Het is een van de schadelijke varianten van silica. Silica of siliciumdioxide (SiO2) is het oxide van silicium. In de natuur komt het in diverse vormen voor, zowel in kristallijne als niet-kristallijne (amorfe) vorm.
Met de term kwarts wordt respirabel vrij kristallijn silica bedoeld. De schadelijkheid van kwarts wordt bepaald door drie factoren: vrij, kristallijn en respirabel. Kwarts wordt ook wel vrij silica genoemd, omdat het niet gecombineerd met een andere verbinding of element voorkomt. In kristallijn silica zijn het silicium en de zuurstofatomen regelmatig ten opzichte van elkaar gerangschikt. Waarschijnlijk is juist deze regelmatige structuur verantwoordelijk voor de specifieke gezondheidseffecten van silica. Respirabel stof is die fractie van het zwevende stof, die doordringt tot in de terminale bronchiën en in de longblaasjes.
Wat is het risico?
Blootstelling aan kwarts kan effect hebben op de luchtwegen van werknemers. Langdurige, hoge blootstelling kan tot silicose leiden. Diep in de longen kunnen de kwartsstofdeeltjes bindweefselvorming veroorzaken. Dat wordt longfibrose of ook wel stoflongen (of silicose) genoemd. Het longweefsel kan dan minder zuurstof opnemen en wordt minder elastisch. Dat kan betekenen dat bij inspanning kortademigheid en benauwdheid optreden, en pijn op de borst. Hoe hoger de blootstelling aan stof, hoe meer schade er ontstaat.
En die schade is niet meer te herstellen. De beschadiging van de longen gaat namelijk door, ook al stopt de blootstelling. Het kwarts is dan namelijk nog in de longen aanwezig. Het verraderlijke is dat de meeste mensen er in eerste instantie niet eens zo veel van merken. Pas op latere leeftijd krijgt men er echt last van.
Silicose vergroot de kans op het krijgen van andere longziekten als tuberculose of longkanker. Kwarts is inmiddels ook opgenomen op de lijst van kankerverwekkende stoffen. Blootstelling aan kwarts kan uiteindelijk longkanker veroorzaken.
Waar komt een werknemer het tegen?
Bijna iedereen in de bouw heeft te maken met stof. Niet alleen diegenen die zelf met kwartshoudend materiaal werken, maar ook werknemers en anderen in hun directe omgeving. Er zijn beroepen waarbij je dagelijks blootgesteld kan worden aan kwarts, zoals asfaltfrezers, blokkenstellers ruwbouw, koppensnellers, slopers, terrazzowerkers, vloerenleggers en wand- en plafondmonteurs.
Bij het bewerken van kwartshoudend materiaal zoals zagen, schuren en frezen komt onder andere kwartsstof vrij. Kwartsstof is heel fijn stof, het is niet of nauwelijks te zien. Daar komt bij dat de wettelijke grenswaarde heel laag is. Deze is, gerekend over 8 uur, maximaal 0,075 mg/m3. Deze lage grenswaarde kan dan ook snel overschreden worden. Dit komt onder andere voor in de afbouw- en onderhoudsector. Daar ontstaat dan snel een ongezonde situatie.
Wettelijke verplichtingen
Voor de risico-inventarisatie en -evaluatie moet de werkgever de blootstelling aan kwartsstof beoordelen.
In het Arbobesluit staat in artikel 4.61 dat het verboden is te stralen met een stof die meer dan 1% aan kwarts of een andere vorm van vrij kristallijn siliciumdioxide, bevat. De wettelijke grenswaarde van kwarts voor een 8-urige werkdag is 0,075 mg/m3.
Daarnaast staat kwarts genoemd op de lijst met kankerverwekkende stoffen. Dit betekent dat de regels die gelden voor kankerverwekkende stoffen ook gelden bij werkzaamheden waarbij kwarts kan vrijkomen.
Er zijn enkele arbocatalogi waarin kwarts een onderwerp van aandacht is. De daarin voorgeschreven regels voor het werken met kwartshoudend materiaal zijn voor de desbetreffende sectoren verplicht.
Maatregelen
Om een goed beeld te krijgen van de blootstelling moet men metingen uitvoeren of schattingen doen. Raadpleeg hiervoor een gespecialiseerd arboadviesbureau of een arbodienst.
Bij het nemen van maatregelen om blootstelling te verlagen, is het verplicht om de arbeidshygiënische strategie te volgen, het voorgeschreven stappenplan.
Blootstelling aan kwarts is op verschillende manieren te beperken en soms zelfs te voorkomen. Hierbij vormt de arbeidshygiënische strategie een goede leidraad:
- Bestrijding bij de bron: elimineer blootstelling door gebruik van materialen die minder of geen kwarts bevatten, zorg voor eliminatie in de ontwerpfase waardoor geen bewerkingen aan kwarthoudende materialen plaatsvinden.
- Organisatorische maatregelen:
- Richt schone/vuile zones in.
- Beperk het aantal werknemers op een bepaalde plek.
- Geef voorlichting: onderricht en instructie.
- Maak regelmatig schoon met de juiste middelen: stofzuigen i.p.v. vegen.
- Beperk/verbied het gebruik van perslucht.
- Technische maatregelen:
- Zorg voor gecombineerd gebruik van lokale afzuiging van watertoevoer, wat leidt tot de grootste reductie in kwartsblootstelling.
- Gebruik persoonlijke beschermingsmiddelen.
- Gebruik adembescherming van het juiste type, wat het inademen van stofdeeltjes kan beperken.
De beheersmaatregel om persoonlijke bescherming te gebruiken vraagt continu aandacht. Goede voorlichting is essentieel. In de voorlichting dient aandacht te zijn voor het juiste gebruik, controle van de pasvorm, goed onderhoud, en ook de beperkingen van het masker.
Goede bronnen
Kwartsstof te lijf - informatie voor de werkgever (van Arbouw).
Zeer praktische informatie is te vinden op op de site Kwartsstofvrij. Dit is een initiatief van Arbouw.