Extrinsieke Allergische Alveolitis

Ziektebeeld

• Bij een Extrinsieke Allergische Alveolitis (EAA) treedt er een allergische reactie in de longen op tegen specifieke chemische stoffen of schimmeldeeltjes. De allergische reactie geeft een ontstekingsreactie in het longweefsel, de longblaasjes (alveoli) en de kleinste luchtwegen (bronchioli). Hierdoor wordt de het transport van zuurstof uit de longen naar het bloed bemoeilijkt.
• De klachten treden op 4-6 uur na blootstelling aan specifieke stoffen van biologische (schimmels) of chemische (isocyanaten, acrylaten) oorsprong.
  
• EAA kan plotseling of sluipend optreden.
• De plotseling optredende (acute) vorm van EAA uit zich in klachten van de luchtwegen, koorts en griepachtige klachten (kortademigheid/benauwdheid, hoesten en algeheel onwel bevinden met spierpijn, hoofdpijn, moeheid en koorts) 4-6 uur na het begin van de blootstelling. Deze vorm geneest meestal volledig na het staken van de blootstelling.
• Bij de sluipende (chronische) vorm ontwikkelt de kortademigheid zich geleidelijk en kan gewichtsverlies optreden. Er zijn geen plotseling klachten zoals hierboven beschreven. Deze chronische vorm kan snel verergeren en leiden tot blijvende schade aan de longen en arbeidsongeschiktheid. Het komt echter ook voor dat de aandoening weer verdwijnt, ook bij het voortduren van de blootstelling.
• Er bestaat ook een tussenvorm (subacute) waarbij patiënten aangeven naast toenemende kortademigheid ook acute episoden doorgemaakt te hebben.
  
• De verschijnselen bij de acute vorm vertonen veel overeenkomst met de inhalatiekoorts die kan ontstaan na de inademing van endotoxine bevattende stofdeeltjes (zie ook: toxisch organisch stof syndroom - ODTS.
  
• Extrinsieke allergische alveolitis is een betrekkelijk zeldzaam ziektebeeld. Wanneer de ziekte geleidelijk aan ontstaat, wordt vaak niet direct aan een verband met het werk gedacht.
  

Oorzaken

• De oorzaak van extrinsieke allergische alveolitis (EAA) is meestal een allergische reactie door herhaalde inademing van kleine deeltjes (vloeibaar, vast) van chemische of organische oorsprong. Deze deeltjes hebben invloed op het afweersysteem.
  
• Het gaat meestal om organisch stof, zoals sporen en schimmeldeeltjes afkomstig uit hooi, compost of houtstof (vurenhout, balau, iroko) of om dierlijke eiwitten.
  
• EAA kan zich voordoen in het werk maar kan ook samenhangen met privé-activiteiten waarbij er kans is op inademing van schimmeldeeltjes (schimmelantigenen) of sporen van schimmels.
• EAA kan ook voorkomen door inademing van schimmels uit besmette luchtbevochtigingssystemen.
• In zeldzame gevallen kan de ziekte ook veroorzaakt worden door blootstelling aan chemische stoffen of deeltjes van chemische oorsprong (isocyanaten, kobalt, acrylaten, epoxyverbindingen). Hierbij gaat het bijvoorbeeld om slijpwerkzaamheden waarbij kobaltbevattende deeltjes vrijkomen. Ook verfspuiten kan de aandoening veroorzaken als de aërosol (druppelmist) isocyanaat bevat.
• Een overzicht van mogelijke blootstellingen die EAA kunnen veroorzaken vindt u in tabel 1.
• Er is geen helder verband tussen blootstelling en effect. Kortdurende en hoge blootstelling kan leiden tot de acute vorm van EAA. Langdurigere en lagere blootstelling geeft een meer sluipend beloop. Bovendien geeft voortzetten van de blootstelling na de diagnose niet altijd een verslechtering, terwijl na het stoppen van de blootstelling de longfunctie verder achteruit kan gaan.
• EAA komt vaker voor bij mensen die niet roken. Als rokers de ziekte krijgen, verloopt die vaak wel ernstiger.
• Risicoberoepen zijn agrarische beroepen, champignonkweker, composteerder, duivenmelker, metaalbewerker, diamantslijper, medewerker in productie/verwerking van polyurethaan, schilder/spuiter.

Diagnostiek

• De diagnose wordt gesteld op grond van de het typische klachtenpatroon, aangevuld met lichamelijk onderzoek, longfunctieonderzoek en bloedonderzoek.
  
• Met behulp van de bepaling van specifieke afweerstoffen in het bloed (allergologisch onderzoek) kan men een duidelijke aanwijzing voor de oorzaak krijgen. De aanwezigheid van deze specifieke afweerstoffen is echter niet bewijzend voor de diagnose EAA.
• Het expres opwekken van klachten (provocatie) door blootstelling op de werkplek of in het ziekenhuis kan belangrijk zijn voor het stellen van de diagnose EAA.
  
• Onderzoek op de werkplek is van belang om de precieze blootstelling te bepalen.
• Het is mogelijk biologische agentia (bacteriën, schimmels e.d.) aan te tonen met metingen in de lucht, waarbij men het aantal levensvatbare kolonies telt. Een andere benadering is het bepalen van de specifieke afweerstoffen in het bloed van blootgestelde werknemers. Ook die vormen een maat voor (veranderingen in) de mate van blootstelling.
  
• Om vast te stellen of de EAA een beroepsziekte is, zijn er richtlijnen opgesteld door het NCvB; Diagnostiek > Long- en luchtwegaandoeningen > Extrinsieke allergische alveolitis (EAA).
  

Vóórkomen

• Extrinsieke allergische alveolitis wordt in Nederland door bedrijfsartsen weinig als beroepsziekte gemeld: in de periode 2002 t/m 2006 1 tot 3 keer per jaar.
  
• De meldingen van EAA zijn vrijwel uitsluitend afkomstig uit de (glas)tuinbouw. Van de 3 meldingen van EAA in 2006 kwamen er 2 uit de glastuinbouw; deze waren vrijwel zeker veroorzaakt door schimmelblootstelling.
  
• Hoeveel nieuwe gevallen per jaar in de tuinbouw optreden is echter onbekend, evenals de mogelijke relatie met veranderingen in teeltmethoden.
  
• Het voorkomen van EAA verschilt van land tot land en hangt waarschijnlijk samen met klimaat, seizoen, geografische factoren en verschillen in blootstelling in het werk.
• Het optreden van de zogenaamde “boerenlong” is sinds de overgang van hooi naar kuilvoer sterk afgenomen.
  
• Bij buitenlands onderzoek onder metaalbewerkers die waren blootgesteld aan met bacteriën verontreinigde oliemist werd bij meer dan 30% van de mensen EAA gevonden, maar in Nederland zijn nog geen meldingen van EAA bij metaalbewerkers gedaan.
  

Preventie

• In werksituaties waarin zich EAA kan ontwikkelen, streven naar beperking van de blootstelling. Bij voorkeur door bronaanpak, technische aanpassingen, goede afzuiging en eventueel (bij kortdurende blootstelling) door adembescherming (half- of volgelaatsmasker met filter; airstream-helm).
• Hygiënisch werken; goed onderhoud, schoonmaken, stofbestrijding.
• Goed periodiek onderhoud en controle van luchtbevochtigingssystemen en airconditioners.
  
• Preventief Medisch Onderzoek (PMO) kan een bijdrage leveren aan vroege opsporing van EAA. De bedrijfsarts doet er goed aan om voor het opzetten van zo'n PMO overleg te plegen met een klinisch arbeidsgeneeskundig centrum (NKAL, NCvB, ACAG).

Meer informatie

• Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB)
  
• NCvB > G003 Extrinsieke allergische alveolitis; > allergische alveolitis door acrylaten; >Extrinsieke allergische alveolitis door een isocyanuraat
• Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen (NKAL) – Opgelucht werken
  
• Het Academisch Centrum voor Arbeid en Gezondheid (ACAG) Arbeidsexpertisecentrum; www.acag.nl onderdeel van het Universitair Medisch Centrum Groningen
  

Tabel 1. Blootstellingen in het werk die extrinsieke allergische alveolitis kunnen veroorzaken